2020-ci il 31 yanvar tarixində, yəni məlum
referendumun bütün Avropaya təəccüb dalğası yaymasından 3 il yarım sonra
nəhayət ki, Birləşmiş Krallıq Avropa Birliyindən ayrılma prosesini rəsmi
şəkildə tamamladı. Eyni zamanda qitənin, eləcə də Britaniyanın özünün
gələcəyini formalaşdırmaqla yanaşı La Manş boğazının hər iki tərəfindəki bir
çox insanın ən son ana qədər inkar etməyi üstün tutduğu reallıq təsdiqlənmiş
oldu. Hələ post-Brekzit Avropasının dəqiq konturları aydın deyilsə də, Brekzit
özü qəbul olunmalı bir həqiqətdir.
Niyə Brekzit
adətən səhv anlaşılır
Referendumun keçirilməsindən
etibarən əsas təhlilçi kütləsi başlıca səbəblər kimi imperiya nostalgiyası,
yanlış yönləndirilmiş millətçilik və bütün Brekzit tərəfdarı olan vətəndaşların
günahlandırıldığı cinqoizm kimi tamamilə irrasional mülahizələri görürdü. Belə
motivasiyaların təbii və mövcud olduğu və Tommi Robinsonun (Tommy Robinson)
Britaniya Milli Partiyası (British National Party - BNP) kimi ifrat sağ
qüvvələrin Avropa Birliyinin tərk etməyin qəti tərəfdarları olduğu halda belə,
onların britaniyalılar arasındakı 4-5%-i keçməmiş uzunmüddətli populyarlıq
tendensiyasına qısa nəzər salmaq “Tərk et” tərəfdarlarının əhəmiyyətli
hissəsinin heç də ksenofobiya, ya da aqressiv millətçilikdən qaynaqlanmadığını
ortaya çıxardır. Bununla yanaşı, “Tərk et” kampaniyasının ictimai xadimlər və
güclü təsirə malik KİV-lər tərəfindən sağçı doqmatiklər kimi davamlı olaraq
brendləşdirilməsi anti-liberal histeriyaya olan meyillilikdən başqa bir şey
gətirmədi və bir cür özünü reallaşdıran təxminlərə çevrildi. Tereza Mey (Theresa
May) hökumətinin ayrılmaq üçün müzakirələri davam etmək ehtiyacı və Brekzit
prosesinin danılmazlığı barəsindəki əsaslı şübhələr arasındakı xətdə itmiş
görünən qərarsız və titrəyən mövqeyi də kömək etməməklə yanaşı Brüsseldə rəsmi
Londonu fikrinin dəyişdirmək üçün qorxutmağa çalışan və nəhayət ölkəni
konstitusiya böhranının astanasına gətirəcək qəti mövqeyə sahib olanları
cəsarətləndirdi. Bir çox hallarda olduğu kimi, Londonun məntiqli güzəştlərə
nümayiş etdirdiyi həvəs sadəcə Avropanın iştahasını açmağa, Brekzitin qəti
tərəfdarlarının mövqeyini gücləndirməyə və 2018-2019-cu illərin bir müddət
razılaşmasız Brekzitin qarşısıalınmaz proses kimi qorxu yaratdığı
danışıqlarının aparılmasına xidmət etmişdir.
Fəlakət proqnozlarına rəğmən, Boris
Consonun (Boris Johnson) Brezkiti vaxtında tamamlamaq barəsindəki qərarlılığı
və 2019-cu ilin dekabrında parlament seçkilərində ona güclü və loyal çoxluğu
əldə etməyə imkan verən qətiyyətli qələbəsi danışıqlar prosesinə təkan verməyə
və Londonun Avropa Birliyindən rəsmi şəkildə zamanında ayrılmasının mümkün edən
bir sıra nəticələr əldə etməyə kömək etdi. Bir neçə aydır uzadılan irland
məsələsi gərginliyi Baş Nazirlər Conson və Varadkarın keçid dövrü barədə
razılaşması ilə bir gecədə həll edildi: müstəqil İrlandiya və Şimali İrlandiya
arasında gömrük sərhədi olmayacaq; sadəcə ikinci ilə yerdə qalan Britaniya
arasında İrland dənizi üzərində Şimali İrlandiya xalqı əksini açıq şəkildə öz
iradəsi ilə istəyənə qədər gömrük tətbiq ediləcək. Beləcə, Londondakı saat 31
yanvar tarixində 23:00-ı vurduqda, 11 aylıq danışıqlar prosesinin son
saniyələri sayıldıqda və Britaniyanın Baş Naziri artıq bunun təxirə
salınmayacağını elan etdikdə post-Brekzit dünyası bilinməyənlərlə dolu okean
olaraq qalmağa davam edir.
Danışıqlar:
şahmat oyunu
Danışıqlar prosesinin nəticəsi barədə məntiqli proqnozlar irəli sürmək üçün hər
iki tərəfin ən əsas məqsədlərini və motivasiyalarını başa düşməliyik. Həm
Brüssel, həm də London üçün ən optimal şəkildə ticarət və qarşılıqlı münasibət
razılaşması əldə etmək çox vacib olsa da, eyni zamanda hər iki tərəfin ticarət
birliyinin faydalarından əl çəkməyə və sərt siyasətdən istifadə etməyə məcbur
olacaqları pessimist ssenariyə uyğun mülahizələri də formalaşmışdı. AB üçün
Britaniyanın yeni qazandığı tənzimləmə müstəqilliyindən əhəmiyyətli dərəcədə
fayda əldə etməməsi çox vacibdir və bu baxımdan Britaniyadan müəyyən AB
qaydalarına, əsasən də dövlət yardımına məhdudiyyətlərin tətbiqini nəzərdə
tutan qaydalara riayət etməsini tələb edilir. AB daha əvvəl Brüsseldə qərarlaşdırılmış
standartlara riayət etmək məcburiyyətindən azad olmuş, lakin ticarət
ittifaqının gətirəcəyi faydanı qorumaq məqsədilə çıxış edən Londonun öz
qabaqcıl şirkətlərini avropalı rəqibləri qarşısında üstünlüyə malik olmaq üçün
subsidiyalaşdıracağından qorxur. Baş Nazir Consonun bu mövzuda verdiyi
açıqlaması birmənalı deyildi: o, bu tənzimləmələrin uyğunlaşdırılmasına razılıq
verməkdən imtina edərkən, Britaniya qanunlarının dövlət yardımı ilə bağlı
tənzimləmələrinin əslində Avropa qaydalarından daha sərt olduğunu və narahatlıq
üçün heç bir əsas olmadığını iddia edirdi. Onun bu məsələdəki mövqeyi əslində
Vestminsterin indiki halda danışıqlar prosesinə necə yanaşdığını əks etdirir:
ən ali məqsəd mümkün qədər çox müstəqillik əldə etmək, Brüsselin hazır olduğu səviyyədə
azad ticarətə nail olmaq, bütün stateji məsələlərdə hazırkı tərəfdaşlığı
qorumaq və bu çərçivə daxilində gömrük birliyi, insanların azad hərəkəti və
məhsulların keyfiyyəti ilə bağlı detallı tənzimlənmələrdən asılı olmamaqdır. Bu
mövqe Britaniya siyasi səhnəsinin bir cür ortasında – UKİP-in və Mühafizəkarlar
partiyasının içindəki ona oxşar qrupların (Avropa Tədqiqat Qrupu) təcrid olunma
siyasəti və “Brekzit”in adından başqa hər şeyindən qurtulmağa həvəsli olan və
sonuncu seçkilərdən əvvəl parlamentdəki üstünlükləri ilə 2019-cu il çıxılmaz
vəziyyət yaradan liberalların arasında qərarlaşıb. Odur ki, haqqında danışılan
tərəflərin mövqelərinin tamam əks olmadığını, amma münaqişə ehtimalının yüksək
olaraq qaldığını nəzərə alaraq danışıqlar prosesinin heç də asan görünmədiyini
söyləmək mümkündür. Bundan başqa, ciddi arqumentlərə malik olması hər iki
tərəfin qarşı tərəfin sonda güzəştə gedəcəyinə inandıra bilər.
Londona
Avropanın 3 ən böyük gücündən biri statusunda olduğu kifayət qədər aydındır və
o inanır ki (ya da ən azından danışıqlardakı əhəmiyyəti üçün inandığını nümayiş
etdirir), sadəcə “məhəl qoyulmayacaq qədər vacib”dir. Bunun aydın olmasının
səbəbi çətin keçəcək bir “Brexit”in nəticəsinin Britaniya üçün ümumi Aİ-dan
daha yüksək ola biləcəyinə (bəzi təxminlərə əsasən orta dövrdə ÜDM-də illik
1,5% azalmaya çata bilər) baxmayaraq, Avropanın da buna imkan verməyi istəməmək
üçün kifayət qədər güclü təsirlənməlsidir. “Brexit” optimistləri tərəfindən
irəli sürülən daha əsaslı arqument isə Londonun Avropa təhlükəsizliyindəki
roludur: Londonda yerləşən “Henry Jackson Society” tədqiqat mərkəzinin
hesabatına əsasən Birləşmiş Krallıq Avropanın təhlükəsizlik sisteminin
qabaqcılı qalmağa hazırdır. Birləşmiş Krallıq hələ də ÜDM-un 2%-dən çoxunu
hərbi sahəyə xərcləyən yeganə güclü Avropalı NATO üzvüdür, ən son hərbi
texnologiyalar sahəsində üstünlüyə sahibdir və sərhədlərindən kənarda
qüvvələrini səfərbər etməyə tam hazır olması ilə fərqlənir. Hesabat artan
qlobal qeyri-sabitlik şəraitində - Çinin inadlı yüksəlişi və revizionist
Rusiya, eyni zamanda transatlantik tərəfdaşlığın qeyri-müəyyənlik doğuran
gələcəyi Avropaya öz təhlükəsizliyinin təmini üçün Londonla sıx bağlara sahib
olmaqdan başqa çarə tanımayacağını vurğulayır. Ən sonda, Britaniya hökumətinə
yaxın çevrələr Birləşmiş Krallığın qlobal ticarət perspektivləri barədə
optimist fikirlər səsləndirirlər, belə ki, onlar ABŞ-dan Çinə, Hindistandan
Yaxın Şərqə demək olar ki, hər bir ölkə ilə azad ticarət razılaşmalarını təşviq
edir. Britaniyanın “təbii” xarici ticarət əlaqələrinin daha çox okean- və
qitələrarası xüsusiyyətlərə malik olduğu, Avropadaxili ticarətin sadəcə son 4-5
onillik ərzində artdığı fikirləri də səsləndirilir. Yəni, bu cür düşünənlər
ölkənin geriyə qayıtmaq üçün tam potensiala sahib olduğunu və mövcud vəziyyətdə
meydana gələ biləcək “axsamalara” hazır olduqlarını ifadə edirlər. Bu
çevrələrdə ikinci referendum keçirilməsini tələb edən “Brexit” müxalifləri və
mümkün ən yumşaq ayrılma prosesi Britaniya ictimaiyyətinə həyəcan siqnalı
proqnozları yaydığı üçün “Qorxu layihəsi” kimi adlandırılır.
Digər tərəfdən, Brüsselin meydanında
oynayan bir sıra amillər mövcuddur. Hər şeydən əvvəl, artan proteksionist
tendensiyalar, Britaniyanın artıq uzun müddətdir ki, qlobal fabrika olmaması
halı və müəyyən yüksək texnoloji sektor istisna olmaqla canlı sənayeyə sahib
olmadığını nəzərə alaraq Aİ Londonun beynəlxalq ticarət kanallarını yenidən
qazanmasının qeyri-müəyyən olduğunu iddia edir. Həqiqətən də Aİ-nın Britaniya
ixracındakı payı, bir qədər azaldığına baxmayaraq, hələ də 44% həcmindədir ki,
bu da onu Britaniyanın əsas ticarət partnyoru edir. Bundan əlavə, “Brexit”
Britaniyaya illik yüz milyardlarların gəlməsini təmin edən “City”nin maliyyə
sənayesini də gərgin vəziyyətə saldı, çünki London mərkəzli qurumların hazırkı kimi
Avropada azad əməliyyatlar həyata keçirmələri sual aldındadır. Bu məsələ
Brüsseldəki bürokratların güclü arqumenti bilər, belə ki, artıq bir sıra
sənədlər Londonu Aİ-nin təklif etsiyi şərtlərlə (daha çox Londonun qaçmağa
çalışdığı gömrük birliyi barədə) razılaşmadığı halda minlərlə bank və şirkətin
Dublin, Frankfurt və ya Avropanın istənilən başqa bir yerinə köçməsi barədə
xəbərdar edib. İrland məsələsi də Brüsselin güzəştlər əldə etməsi üçün səbəb
ola bilər: Şimali İrlandiyanın de-fakto gömrük birliyinin bir hissəsi kimi
qalmasının Londondan Avropa qaydalarına uyğun davranmağı tələb etmək üçün güclü
bir əsas əmələ gətirdiyi, əks halda onları sərf etməyən şərtlərlə çətin bir
ayrılma prosesinin və İrlandiyada potensial problemlərlə qarşılaşma riskinin gözlədiyi
irəli sürülür.
Eyni zamanda İngiltərə və Avropa
Birliyi üçün bir neçə daxili məsələ danışıqların son nəticəsinə güclü təsir
göstərə bilər. Bir tərəfdən, Şotlandiya və İrlandiya məsələləri Britaniya
siyasətindəki gərginliyi artırır. Edinburqdakı Şotland Milli Partiyası (SNP)
hökuməti 2014-cü ildəki uduzulmuş referendumdan sonra da müstəqillik qazanmaq
amalından əl çəkməmişdir və Şotlandiyada Avropapərəst tendensiyalarının
güclənməsi ilə Britaniyadan ayrılmağın populyarlığının artdığı bir vaxtda (50%-ə
çatan dəstək səviyyələri müşahidə edilir) Londondan ikinci bir referendum üçün
icazə almağa çalışır. Vestminster isə öz növbəsində Brüssellə razılaşma tam
təsdiqlənə və Avropa ilə gələcək münasibətlərin konturları dəqiqləşənəcən belə
bir tələbi qəbul etməyəcəyini açıqlayıb. Çətin keçən pessimist “Brexit”
ssenarisi reallaşarsa, müstəqilliyə dəstəyin artmasını qaçınılmaz olacağı
görünür. London Avropa Komissiyası sabiq Prezidenti Donald Tuskun Şotlandiya
barədə “müstəqil möcvudluğa üstünlük verəcəyi halda Aİ tərəfindən xoş
qarşılanacağı” rəylərinə sərt reaksiya verdi və bunu məsliyyətsizlik
adlandırdı. İrlandiyadakı müsbət gedişat da tam əldə edilmiş qəbul
edilməməlidir: Leo Varadkar hökuməti sonun seçkilərdə məğlub oldu və böyük
ehtimalla gələcək hökumət bütün İrlandiyanın tam birləşməsini əsas məqsədi
hesab edən irland milliyətçi partiya “Sinn Fein”in iştirakı ilə
formalaşdırılacaq. Cəbəllütariq (Gibraltar) üzərində də kiçik ölçüsü və qonşu
İspaniyadan ən sadə ehtiyaclar üçün belə asılı olması səbəbindən hərtərəfli bir
razılaşmanın əldə edilə bilinməməsi halında son dərəcə həssas bir problemin
olması ehtimaldır. Heç vaxt Cəbəllütariqlə bağlı iddialarını tamamilə geri
götürməyən Madrid hazırkı status-kvonun bu ərazinin AB-nin tərkibində qalacağı
təqdirdə qorunub saxlanılacağında təkid edir, Baş nazir Conson isə dəfələrlə
bütün Britaniyanın Aİ-dən ayrılacağını iddia edərək bu fürsəti istisna
edir.
Aİ nöqteyi-nəzərindən, müxtəlif üzv
dövlətlərin Britaniya ilə əlaqələrinin səviyyəsinin fərqli olması səbəbindən
maraqların ayrılması danışıqlar prosesini kifayət qədər mürəkkəbləşdirmiş olur.
Skandinaviya ölkələri, eləcə də bəzi Şərqi Avropa ölkələri (Polşa, Baltikyanı
ölkələr kimi) Londonla olan ənənəvi əlaqələri səbəbindən daha yumşaq yanaşmanın
tərəfdarı kimi qəbul edilə bilər, lakin Fransa, Almanya, və (bəlkə) İtaliya
Aİ-nin liderləri kimi öz siyasi ağırlıqlarını vurğulamaq və gələcəkdə digər
üzvlərin ittifaqı tərk etmək istəyəcəyi halda bunun necə zərərverən və ağrılı
bir proses olduğunu çatdırmaqla xəbərlarlıq niyyətində daha sərt mövqe tutur.
Bununla belə taktiki uzlaşma və yüksələn gözləntilərdən sonra tərəflərin sonda
ortaq bir mövqedə razılaşacağını (əlbəttə ki, Britaniya İrlandiya məsələsi
nəzərə alındıqda intihar kimi görünəcək hər hansı bir gömrük tərəfdaşlığından
qaçmadığı və tamamlanmış viza rejimi tətbiq etmədiyi halda) deməyə əsaslar var.
Təktərəfli güzəştlər tələb etmək cəlbedici səslənsə də, danışıqları çıxılmaz
vəziyyətə salacaq və Avropanı göcləndirmək əvəzinə “Brüssel diktatorluğu” ilə
əlaqədar spekulyasiyaların tamaşaçı toplaya biləcəyi və avroskeptisizmin
arta biləcəyi digər üzv dövlətləri yadlaşdırmış olacaq. Eyni zamanda
uzunmüddətli müttəfiqi və tərəfdaşı yeni bir qeyri-müəyyənlik mənbəyinə
çevirmək artan qlobal qeyri-stabillik çərçivəsində tövsiyə edilən addım deyil.
Boris Consonun baş nazirliyinin ilk ayları onun göstərişli imici və iddialı
bəyanatlar vermək xüsusiyyətinə baxmayaraq inanılandan daha məntiqli və
kompromisə getmək qabiliyyətində biri olduğunu təsdiqlədi.
Britaniya və AB-yə nə olacaq?
“Brexit”lə bağlı ən çox maraq
doğuran məqam Birləşmiş Krallıq və Avropaya gətirəcəyi uzunmüddətli
dəyişikliklərdir. Britaniyadakı bir çox siyasətçi və
şərhçi bu prosesin II Dünya Müharibəsindən sonra Britaniya tarixindəki ən vacib
hadisə olduğunu qeyd edir, 1945-ci ildən bəri baş verənlər arasında “Brexit”
səbəbilə yaşanan siyasi böhran ən ciddi hadisə hesab edilə bilər. Bəs “Brexit”
tərəfdarlarının gələcəyə baxışları hansı formadadır? Referendumun dərhal
sonrasında nəticəni cılız milliyətçilik, əcnəbilərə qarşı fobiya və keçmiş
təcrid olunma siyasəti ilə təsvir etmək pro-Avropa çevrələrində adi hal aldı.
Bir zamanların böyük Krallığının “Kiçik İngiltərə”yə çevriləcəyi, zəifləməyə
doğru gedən sosial və iqtisadi vəziyyəti ilə birlikdə 3-cü dərəcəli güc olacağı
və ən yaxın tərəfdaşlarından başqa kimə təsir edə bilməyəcək qədər zəifləyəcəyi
ilə bağlı təxminlər irəli sürüldü. Belə distopik təxminləri rədd etmək
məqsədilə Mühafizəkarlar fərqli bir şey təklif etməli oldular: “Brexit”ə bəraət
qazandıracaq və onu uzunmüddətli dövrdə faydalı göstərəcək yeni baxışlar.
Beləliklə, “qlobal Britaniya” anlayışı meydana çıxdı. Baxmayaraq ki, əvvəldən
“Brexit”in əsas xətti cüzi müsbət müraciət kəsb edən “müstəqilliyi bərpa etmək”
və “nəzarəti geri almaq” ifadələri ilə bağlı idi, bu addım atılmalı idi.
2019-cu ildə daha əvvəl adı
çəkilən “Henry Jackson Society” Britaniyanın özünü qavrayışındakı tektonik
dəyişməni nəzərdə tutan bir sıra proqram tərkibli yazılar nəşr etdi. Hərbi güc və iqtisadi ağırlıqla mədəni nüfuza çatmaq əsas
tutulmaqla 8 əsas qlobal gücün müqayisəli sıralamasını hazırlayan mərkəzin
analitikləri Londonun son dövrlər xarici siyasətdə bir qədər “tənbəl” olmasına
baxmayaraq, son nəticədə Birləşmiş Krallığın hələ də ən güclü 2-ci dövlət
olduğunu səsləndirmişlər. Mərkəz Londonu dəyərlər və maraqlar üzərinə qurulmuş
xarici siyasət həyata keçirməyə çağırır, açıq şəkildə iddia etməsə də, global
fikirdən uzaq və inadla artan qeyri-Qərb güclərə qarşı öz dəyərlərini qorumağa
həvəsli olmasını göstərir və, həmçinin, Britaniyanıın Avropaya münasibətdə
klassik Britan siyasətinə geri dönməyə: heç bir qitə gücünün həddindən artıq
dominant və ya ona qarşı olmağına icazə vermədiyi siyasətə səsləyir.
Xülasə, mərkəz “Brexit”i
Britaniyanın tam potensialını meydana çıxaracaq lütf kimi görür. Onlar hərbi xərclərin illik ÜDM-in 3%-i həddinə
çıxarılmasını, xarici və müdafiə siyasətini daha mükəmməl və koordinasiyalı
etmək məqsədilə növbəti 10 il üçün Milli Strategiya hazırlamağa və dövlət
qulluğunun keyfiyyətini qaldırmağa çağırırlar. Daha konkret təkliflər arasında
Şərqi Avropadakı Rusiya təsirinə qarşı daha sərt mövqedə durmaq (Ukrayna
xüsusilə vurğulanır), İngilis maraqlarının ənənəvi zonası olan Yaxın
Şərqdəki münaqişələrin həllində daha böyük rol oynamaq və NATO-nun Şərq cəbhəsindəki
potensialını artıracağı güman edilən, lakin daha ciddi üzvlük şərtlərinə sahib
olacaq Avropa Müdafiə Birliyinin yaradılması (ÜDM-in müəyyən bir hissəsini
müdafiəyə ayırmama üzvlük hüquqlarının dayandırılmasına səbəb olacaq) var. Bu
kifayət qədər iddialı bir plandır, əslində “Brexit”in İmperiya və "ağ
adamın yükü" üçün hələ də nostaljik olan çevrələrin layihəsi olduğu ilə
bağlı şübhələr doğurur. Lakin Mərkəz və onun ideyalarının Baş Nazir Conson ilə
sıx bağlı olduğunu və teatr populizmi üçün qlobal miqyasda meyilliyi nəzərə
alsaq, əlbəttə ki, burada əhəmiyyətli dərəcədə mübaliğə elementləri var.
Bununla belə, şübhə etmək olmaz ki, London üçün “Brexit”dən yaxşı nəticə əldə
etməyin ən yaxşı yolu qlobal varlığı yaxşılaşdırmaqdır, əlbəttə ki, hesabat
müəlliflərinin iddia etdiyi qədər böyük olmayan milli iqtisadi imkanlar
çərçivəsində. Təqdim olunan immiqrasiya qanununun layihəsi bu yaxınlarda ciddi
nəzarət altına alındı, çünki qlobal yüksək istedada malik şəxslərin Britaniyaya
cəlb edilməsində çox iddialıdır, eyni zamanda bəzilərində əməyə olan xroniki
tələbatın olduğu aşağı və orta ixtisaslı peşələrin sahiblərinə ölkəyə giriş
icazəsi verməkdən imtina edilir. Bu plan yeni qaydaların təsdiqləndiyi halda,
mövcud səviyyədə fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini itirməkdən narahat olan
böyük şirkətləri qorxudur. Britaniya əksər Avropa ölkələri kimi dövlət
tərəfindən maliyyələşdirilən qayğıya güvənən “qocalmış” bir cəmiyyətə sahibdir
ki, bu da miqrantların nisbətən ixtisas tələb etməyən iş yerlərində çalışmasını
qaçılmaz edir. Üstəlik, Mühafizəkarlar qələbələrini külli miqdarda dövlət
maliyyəsi tələb edən bərpa və dövlət ivestisiyası vədi verdikləri ənənəvi
olaraq Leyborist Partiyasının seçiciləri hesab edilən post-sənaye Şimala
borcludurlar. Conson hökuməti seçki proqramına sadiq qalmaq və iddialı xarici
siyasət yürütmək üçün Ssilla və Xaribda arası ilə üzmək məcburiyyətində qalacaq
və bunun müvəffəqiyyəti birbaşa Krallığın taleyinə, o cümlədən Şotlandiya
məsələsinə, Böyük Britaniyanın hələ də (bəzi şərtlərlə) qoruduğu böyük güc
statusuna və Avropa tarixinin ən uğurlu siyasi partiyası olan Torilərin
etibarlılığına təsir edəcək.
Bəs
Avropa necə? Avropa layihəsinin sona çatdığını demək hədsiz mübaliğə olardı,
hətta “Brexit” bəzi ölkələrdə Avropaya bağlılığı gücləndirmiş görünür. Amma
potensial təhlükələr, sözsüz, artmışdır: əgər Britaniya öz itkilərini
minimallaşdıra və “Brexit” vədlərinin bir çoxunu yerinə yetirə bilibsə, Milli
Cəbhə, Lega Nord, Almaniya üçün Alternativ və sair avroskeptik partiyalar da
Aİ-ni tərk etmək üçün kifayət qədər cəlbedici ola biləcək arqumentlər irəli
sürə bilərlər. Brüsselin güzəştlərdən və üstünlüklərdən imtina edərək Londonu
"cəzalandırmağa" cəhd etməsi aldatma kimi görünsə də, bu, bəzi üzv
dövlətləri kənarlaşdıra bilər və buna görə də avrospektisizmi daha da
gücləndirəcək bir çox qərar qəbul etməyi tələb edəcəkdir. Fakt budur ki, əgər
Brüssel siyasi və hərbi cəhətdən həqiqətən qlobal gücə çevrilmək istəyirsə,
bəzi sərt qərarlar qəbul etmək məcburiyyətində qalacaq - çox güman ki, bəzi üzvlərini
mərkəzi strategiyaya tabe olmamaq və birgə xarici siyasət yürütməyə hazır
olmamaq səbəbilə ittifaqdan çıxartmaq və bəlkə də ABŞ-la müharibədən sonrakı
dövrdə qurulmuş müttəfiqliyi tərk etmək kimi. Sonuncu perspektivin konturları
Prezident Trump ilə Ağ Evdə daha aydın oldu, Britaniyanın ittifaqdan birdəfəlik
ayrılmasına yaxın Fransa prezidenti Makron Rusiya ilə yaxınlaşmanı açıq şəkildə
dəstəkləməyə başladı və anti-Rusiya sanksiyalarının aradan qaldırılması
perspektivi ilə çıxış etdi. London çıxdıqdan sonra Paris və Moskva arasındakı
ənənəvi əlaqələrin daha da güclənməsi ehtimalı var və ən böyük məsələ indi
Almaniyanın rolu olacaq – Berlin kansler Merkelin etdiyi kimi, Parisi
balanslaşdırmağı seçib Atlantik xarici siyasətinə sadiq qalmağa, və ya əksinə Fransaya
qoşulub Avropanın şərqə doğru sürüşməsini təmin etməyə üstünlük verə bilər. Bu
sonuncu ssenari, çox güman ki, Amerika tərəfdarı olan və Rusiyadan çəkinən
Şərqi Avropa ölkələrini uzaqlaşdıracaq. Aİ-nın indiki sərhədlərində çox
yaşayıb-yaşamaması ritorik sualdan daha artığı olacaqdır. Əlbəttə ki, hələ
proqnozlaşdırılması mümkün olmayan Brexit-in sosial təsiri 21-ci əsrdə qlobal
inkişafa böyük təsir göstərəcəkdir. Ən pessimist ssenaridə, İngiltərə
insanların hərəkət dinamikasını dəyişdirərək Avropa ilə viza rejimini bərpa
edərsə, təcridçi millətçiliyin dalğası sərhədlər və münaqişələr olmadan
gələcəyin xəyallarını sarsıda bilər.
0 Yorumlar